Er is een bijzondere Nederlandse uitdrukking waarvan we allemaal weten wat ermee bedoeld wordt: “de vijf is in de klok”. Die vijf geeft permissie. Permissie om te drinken. En gelukkig is er ook een oplossing als het pas twaalf minuten over één is, want ergens op de wereld is de vijf dan natuurlijk al lang in de klok 😆.
Voor veel mensen is vijf uur een bijzonder moment. Het is het tijdstip waarop het verlangen naar alcohol zich laat horen. Misschien is het voor jou geen vijf uur, maar half zeven, negen uur of juist het moment waarop je eindelijk op de bank neerploft. De werkdag zit erop, de drukte ligt achter je en je hebt het gevoel dat je dat glaasje wijn wel hebt verdiend. Maar waarom is dat verlangen juist aan het einde van de dag zo sterk? En waarom lijkt het soms alsof je er nauwelijks weerstand aan kunt bieden, terwijl je jezelf diezelfde ochtend nog had voorgenomen om niet te drinken?
Waarom de vijf steeds eerder in de klok is
Ik weet nog heel goed hoe dat voor mij was. Jarenlang reed ik na mijn werk bijna dagelijks nog even langs de supermarkt. Vaak had ik daadwerkelijk iets nodig voor het avondeten, maar minstens zo vaak was dat helemaal niet het geval. Toch kon ik altijd wel iets verzinnen wat ik nog net niet in huis had, als excuus om op de rotonde toch de afslag naar de supermarkt te nemen.
Ik hield mezelf voor de gek en ergens wist ik dat heel goed. Want het ging helemaal niet om dat kuipje crème fraîche. De belangrijkste reden om de supermarkt aan te doen, was het inslaan van een fles wijn, soms zelfs twee. Nu maak ik er weleens een grapje van dat ik destijds al een zelfrijdende auto had. Mijn Fiat 500 navigeerde uit zichzelf naar de Appie.
De directe weg naar huis was op de rotonde rechtdoor, terwijl de supermarkt linksaf was. En toch voelde het alsof iets het van mij overnam en automatisch voor de afslag links koos. Dat gebeurde ondanks het feit dat ik mezelf een paar uur eerder nog had beloofd dat ik die dag niet wilde drinken.
Hoe kon het dat ik ‘s ochtends zo zeker wist dat ik niet wilde drinken, maar dat het aan het einde van de dag ineens zo moeilijk werd om weerstand te bieden? Om dat te begrijpen, is het goed om te kijken naar drie dingen die op dat moment samenkomen.
- Je brein is moe: decision fatigue
In de psychologie wordt dit decision fatigue genoemd, oftewel beslissingsmoeheid. Je brein heeft gedurende de dag al ontzettend veel keuzes moeten maken. Van wat je aantrekt en eet tot hoe je reageert op e-mails, gesprekken met collega’s en allerlei situaties thuis en op je werk. Elke beslissing vraagt energie en doet een beroep op je vermogen om bewust na te denken en keuzes te maken.
Je prefrontale cortex, het deel van je brein dat betrokken is bij plannen, afwegen en jezelf sturen, raakt gedurende de dag steeds vermoeider. En laat dat nu precies het moment zijn waarop je vaak naar alcohol verlangt. Je brein zoekt naar de gemakkelijkste manier om verlichting te ervaren. Die route is allang bekend: je hebt jezelf aangeleerd dat alcohol jouw manier is om te ontspannen en tot rust te komen.
- Je bent emotioneel leeg
Daarnaast ben je er misschien de hele dag voor anderen geweest. Je hebt gezorgd, georganiseerd, gemanaged en gereageerd. Voor je gezin, collega’s, je leidinggevende of vriendinnen. Ergens ben je jezelf misschien een beetje vergeten en heb je te weinig stilgestaan bij wat jij eigenlijk nodig hebt.
Het verlangen naar een glas wijn is dan vaak ook een verlangen naar een momentje voor jezelf. Even niets meer hoeven, geen verantwoordelijkheden dragen en niet voortdurend bezig zijn met wat anderen van je verwachten. Dat is een heel reële behoefte. Alleen ben je gewend geraakt om die behoefte met alcohol in te vullen. Misschien verlang je dus niet zozeer naar wijn, maar vooral naar de ruimte die je jezelf gedurende de dag te weinig hebt gegeven.
- Je handelt vanuit een diep ingesleten gewoonte
In de loop der jaren heeft je brein een sterk verband gelegd tussen het einde van de dag en alcohol. Misschien hoort dat glas wijn bij het thuiskomen uit je werk, het koken, het moment waarop de kinderen in bed liggen of wanneer je eindelijk op de bank een serie aanzet.
Door die handeling steeds te herhalen, wordt het een gewoonte. Het tijdstip, de plek of de situatie vormt een trigger die automatisch het verlangen oproept. Je bewuste verstand hoeft daar nauwelijks meer aan te pas te komen: je brein herkent de situatie en stuurt je richting het gedrag dat je jezelf avond na avond hebt aangeleerd.
Wat er in je brein gebeurt wanneer je verlangt naar alcohol
Om dit nog beter te begrijpen, is het belangrijk om te kijken naar de rol van dopamine. Alcohol werkt in op het beloningssysteem in je brein en stimuleert de aanmaak van dopamine. Je brein registreert dat alcohol een prettig gevoel oplevert en legt ook de omstandigheden rondom dat moment vast. Het onthoudt als het ware: dit voelt goed, dit willen we vaker.
Iedere keer dat je de handeling herhaalt, wordt de verbinding tussen alcohol en die situatie sterker. Na verloop van tijd gaat je brein zich zelfs voorbereiden op het moment waarop je normaal gesproken drinkt. Dat signaal ervaar jij als verlangen of craving.
Dat betekent niet dat er iets mis is met jouw karakter of dat je te weinig wilskracht hebt. Het is de manier waarop je brein heeft geleerd te reageren op een verslavend middel en de omstandigheden waarin je dat middel gebruikt.
Je verlangen is geen vijand, maar een signaal
Wanneer je een sterke craving ervaart, ben je waarschijnlijk geneigd om dat verlangen te zien als iets wat je moet bestrijden. Maar wat als je er eens op een andere manier naar kijkt? Wat als het niet je vijand is, maar een signaal dat je iets probeert te vertellen?
Vaak gaat het verlangen niet zozeer over de alcohol zelf, maar over wat je denkt dat alcohol je zal geven. Misschien zoek je ontspanning, verlichting, verbinding of een overgang tussen je werkdag en je tijd thuis. Dat zijn allemaal reële behoeften. De vraag is alleen of alcohol daadwerkelijk de oplossing is.
Probeer daarom eens voorbij het verlangen te kijken en jezelf af te vragen hoe je je werkelijk voelt. Ben je moe, gespannen of overprikkeld? Voel je je alleen of juist leeg? Of ben je misschien blij en opgewonden en zoek je een manier om iets te vieren? Wanneer je begrijpt wat er onder het verlangen zit, kun je jezelf afvragen wat je werkelijk nodig hebt.
Als je moe bent, heb je behoefte aan rust en herstel. Als je gespannen bent, heb je behoefte aan echte ontspanning. En als je je eenzaam voelt, heb je behoefte aan verbinding. Alcohol kan zich voordoen als de oplossing, maar verdooft vooral wat je voelt. Een verdoofde behoefte is iets anders dan een behoefte die daadwerkelijk wordt vervuld.
Bouw ruimte in tussen verlangen en handelen
Ik weet als geen ander dat dit makkelijker gezegd is dan gedaan. Je brein heeft jarenlang een sterk vertrouwen opgebouwd in de werking van alcohol. Zeker wanneer je aan het einde van de dag al vermoeid bent, is het lastig om dat automatische patroon te doorbreken.
Toch begint daar precies de verandering. Het is belangrijk om ruimte te creëren tussen het moment waarop je het verlangen voelt en het moment waarop je ernaar handelt. Niet door jezelf streng toe te spreken, maar door even te vertragen en nieuwsgierig te worden naar wat er in jou gebeurt.
Er zijn drie dingen die je daarbij kunnen helpen.
- Doorbreek je automatische reactie
Voel je het verlangen opkomen? Las dan bewust een korte pauze in. Stop even met wat je aan het doen bent en doe iets anders dan je normaal zou doen: loop een rondje, drink een glas water of zet muziek op. Niet om jezelf af te leiden, maar om de automatische reactie te onderbreken en ruimte te creëren om bewust te kiezen. - Benoem wat je werkelijk voelt
Vraag jezelf af: hoe voel ik me eigenlijk? Ben ik moe, gespannen, overprikkeld of juist blij en opgewonden? En wat heb ik op dit moment werkelijk nodig? Door je gevoel te benoemen, neem je er wat afstand van en ontstaat er ruimte om een andere keuze te maken. Je hoeft niet direct iets op te lossen; beginnen met herkennen is al waardevol. - Weet dat het verlangen weer voorbijgaat
Een craving voelt soms alsof die blijft aanhouden totdat je eraan toegeeft, maar dat is niet zo. Het verlangen neemt vanzelf weer af, vaak al binnen enkele minuten. Kijk de volgende keer eens op je horloge wanneer het opkomt en observeer hoe het zich ontwikkelt. Je zult merken dat een verlangen uit gedachten, gevoelens en lichamelijke signalen bestaat, maar dat je er niet automatisch naar hoeft te handelen.
Wat je brein heeft geleerd, kan het ook weer afleren
Als jij aan het einde van de dag naar alcohol verlangt, is dat geen bewijs dat je zwak bent. Het laat zien dat je brein reageert op wat het jarenlang heeft geleerd. En dat is eigenlijk hoopvol, want je brein is plastisch en kan nieuwe verbindingen maken en oude patronen afleren.
Dat gebeurt niet van de ene op de andere dag. Het vraagt om bewuste aandacht, oefening en geduld. Maar iedere keer dat je het verlangen herkent, even pauzeert en bewust een andere keuze maakt, geef je jezelf de kans om een nieuw patroon op te bouwen.
Dus de volgende keer dat de vijf in de klok is, hoef je niet automatisch te doen wat je altijd deed. Je mag eerst stilstaan bij wat er werkelijk in je speelt en wat je op dat moment nodig hebt. Want het verlangen mag er zijn, zonder dat je ernaar hoeft te handelen.
Je hoeft het niet alleen te doen
Als jij verlangt naar een leven waarin alcohol niet langer de regie heeft, weet dan dat je daar niet alleen voor staat.
In mijn groepsprogramma Voorbij Alcohol – Van Fixatie naar Vrijheid leer ik je op een andere manier kijken naar alcohol, je relatie ermee en naar jezelf. Stel ik je de vragen die je jezelf nog nooit gesteld hebt, die je echt een ander perspectief geven op de manier waarop alcohol een rol speelt in je leven. Check de link voor meer informatie over de opzet van het programma, ervaringen van andere deelnemers en de volgende startdatum.
Wil je eerst meer inzichten en praktische handvatten? Luister dan ook naar mijn podcast Blij Alcohol Vrij, waarin ik je help om je relatie met alcohol op een andere manier te bekijken.
Of: lees mijn boek met dezelfde naam als mijn podcast: Blij Alcohol Vrij. Je kunt gratis de eerste drie hoofdstukken downloaden en lezen. Of bestel direct.
Je staat er niet alleen voor 🧡
