Als iemand van wie je houdt te veel drinkt, heeft dat niet alleen invloed op zijn of haar leven, maar ook op dat van jou. Misschien is het je partner, je broer of zus, een van je ouders, je beste vriendin of misschien zelfs je volwassen kind. Wie het ook is, je ziet van dichtbij hoe alcohol steeds meer ruimte inneemt in het leven van iemand die je dierbaar is.
Dat kan ongelooflijk pijnlijk en verwarrend zijn. Je maakt je zorgen, probeert te helpen en tegelijkertijd vraag je je misschien regelmatig af of wat je doet wel zin heeft. Je wilt het goede zeggen, maar weet vaak niet wat dat precies is. Soms probeer je het gesprek aan te gaan, maar dat loopt al snel vast. Je uit je zorgen en de ander schiet in de verdediging of wil er niet over praten.
Veel gesprekken eindigen daardoor in frustratie of een conflict, waarna het onderwerp maar weer wordt vermeden. Ondertussen blijf jij met je zorgen zitten en kan het voelen alsof je voortdurend op eieren loopt. Je weet dat er iets moet veranderen, maar je hebt geen idee wat je kunt doen om daar werkelijk invloed op te hebben.
Begrijpen wat verslaving werkelijk is
Als je iemand wilt helpen die worstelt met alcohol, is het belangrijk om eerst te begrijpen wat verslaving eigenlijk is. Verslaving is niet zomaar een slechte gewoonte of gebrek aan wilskracht.
Niemand kiest er bewust voor om verslaafd te raken. Voor vrijwel iedereen begint het drinken op een onschuldige manier. Een glas wijn bij het eten, een biertje met vrienden, een moment van ontspanning na een lange dag. In het begin voelt dat als een vrije keuze.
Maar na verloop van tijd kan alcohol zich letterlijk in het brein nestelen. Alcohol beïnvloedt het beloningssysteem in de hersenen en zorgt voor een sterke piek in dopamine. Dopamine is een neurotransmitter die een belangrijke rol speelt bij het ervaren van plezier en beloning.
Door die dopaminepiek leert het brein dat alcohol belangrijk is. Uiteindelijk kan het brein alcohol zelfs gaan interpreteren als iets dat net zo essentieel is als basisbehoeften zoals eten en drinken. Dat klinkt misschien overdreven, maar dit is precies hoe verslaving werkt.
Wanneer iemand verslaafd raakt, verandert er iets fundamenteels in het brein. De vrije keuze die er eerst was, verdwijnt meer en meer. De drang om te drinken wordt sterker en wanneer iemand niet drinkt, kan dat gevoelens van onrust, angst of zelfs paniek veroorzaken.
Het is belangrijk om dit te begrijpen, omdat het helpt verklaren waarom iemand niet “gewoon stopt”. Dat betekent niet dat het gedrag goed te praten is, maar het helpt wel om te zien dat er meer speelt dan een simpele keuze.
Het verschil tussen willen en genieten
Een belangrijk inzicht bij verslaving is het verschil tussen iets willen en ergens werkelijk van genieten.
Wanneer er geen sprake is van verslaving, vallen die twee meestal samen. Je wilt een glas wijn en je geniet ervan. Het verlangen en het plezier lopen parallel.
Maar wanneer verslaving een rol gaat spelen, verandert dat. De drang om te drinken kan enorm sterk worden, terwijl het echte genieten steeds verder verdwijnt.
Wat ooit begon als iets plezierigs, verandert langzaam in iets dat nodig voelt om je nog enigszins normaal te voelen. Veel mensen die worstelen met alcohol ervaren daardoor een diepe innerlijke strijd. Ze weten ergens dat alcohol een probleem is geworden en dat het hen geen goed meer doet. Tegelijk voelen ze een sterke drang om toch te blijven drinken.
Dat is een verwarrende en pijnlijke paradox. Iemand kan iets blijven doen waar hij of zij diep van binnen eigenlijk een hekel aan heeft. Om die innerlijke strijd te verbergen, overtuigen veel mensen zichzelf en hun omgeving dat ze er nog steeds van genieten.
Die dynamiek gaat vaak gepaard met schaamte en zelfverwijt. Juist daarom kan een houding van empathie vanuit de omgeving zoveel verschil maken.
Waarom empathie belangrijker is dan oordeel
Voor iemand die nooit zelf verslaafd is geweest, kan het moeilijk zijn om te begrijpen waarom iemand niet simpelweg stopt. Van buitenaf lijkt het vaak alsof het een kwestie is van kiezen: je drinkt wel of je drinkt niet.
Maar voor iemand met een verslaving voelt het anders. De keuzevrijheid die er ooit was, is door de veranderingen in het brein steeds kleiner geworden.
Mensen die verslaafd zijn, oordelen vaak zelf al extreem hard over hun gedrag. Ze weten meestal heel goed dat het niet goed gaat. Wanneer ze daarnaast ook van hun omgeving vooral verwijten of aanvallen krijgen, roept dat vaak een defensieve reactie op. Ze voelen zich gedwongen om hun gedrag te verdedigen en beschermen.
Juist daarom is empathie zo belangrijk. Dat betekent niet dat je het gedrag goedkeurt, maar dat je probeert te begrijpen welke pijn en verwarring erachter zit.
Het gesprek voeren zonder te willen overtuigen
Dat betekent overigens niet dat je het onderwerp moet vermijden. Integendeel: het kan juist belangrijk zijn om het gesprek aan te gaan.
Het doel van dat gesprek is alleen niet om de ander te overtuigen of te veranderen. In plaats daarvan kun je proberen vragen te stellen die de ander uitnodigen om zelf na te denken.
Je kunt bijvoorbeeld herinneringen ophalen aan hoe iemand vroeger was. Hoe hij of zij zich voelde toen er nog meer energie, plezier en levenslust was.
Je kunt vragen stellen zoals:
- Wat mis je aan hoe het vroeger was?
- Wat zou je doen als je weer de energie van toen had?
- Als er niets verandert, hoe ziet je leven er dan over een paar jaar uit?
Dit soort vragen kunnen iemand helpen om weer contact te maken met wie hij of zij diep van binnen wil zijn.
Laat zien dat er hoop is
Een ander belangrijk aspect is hoop. Veel mensen die worstelen met alcohol geloven op een gegeven moment niet meer dat verandering mogelijk is.
Misschien hebben ze al meerdere pogingen gedaan om te stoppen of te minderen. Misschien voelt het idee om zonder alcohol te leven als een enorm verlies.
Juist daar kun jij een verschil maken door te laten zien dat verandering wél mogelijk is. Door verhalen te delen van mensen die gestopt zijn. Door te laten zien dat steeds meer mensen ervoor kiezen om niet meer te drinken.
Het gaat er niet om dat je iemand overtuigt, maar dat je een opening laat zien.
Grenzen stellen is ook liefde
Naast empathie en begrip is er nog iets wat minstens zo belangrijk is: je eigen grenzen.
Wanneer iemand in je omgeving worstelt met alcohol, is het heel makkelijk om jezelf volledig weg te cijferen. Je probeert te helpen, te beschermen, problemen op te lossen of dingen voor de ander te verbergen.
Maar uiteindelijk kan dat ervoor zorgen dat je jezelf uitput.
Grenzen stellen betekent bijvoorbeeld dat je niet met iemand in gesprek gaat wanneer hij of zij heeft gedronken. Of dat je niet langer wil liegen of dingen verbloemen tegenover familie of vrienden.
Grenzen stellen is niet hard of egoïstisch. Het is een manier om goed voor jezelf te zorgen en tegelijkertijd duidelijk te maken dat de situatie serieus is.
Geduld tijdens het herstelproces
Als iemand uiteindelijk besluit om iets aan zijn of haar alcoholgebruik te veranderen, is het belangrijk om te beseffen dat herstel zelden een rechte lijn is.
Het proces lijkt vaak meer op leren lopen. We zijn allemaal talloze keren gevallen voordat we uiteindelijk stabiel konden lopen.
Zo werkt herstel ook. Soms gaat het goed en soms gaat het even mis. Dat betekent niet dat alles verloren is. Sterker nog: elke periode waarin het wél goed ging, laat zien dat verandering mogelijk is.
Wanneer iemand na een periode van bijvoorbeeld drie weken niet drinken toch weer een keer drinkt, kun je ervoor kiezen om vooral te kijken naar wat er al gelukt is. Die drie weken zijn namelijk niet voor niets geweest.
Jouw rol als naaste
De rol van een naaste kan ongelooflijk belangrijk zijn. Je kunt iemand helpen door steun, begrip en hoop te bieden.
Onderzoek laat zien dat mensen pas stappen zetten richting verandering wanneer ze ergens geloven dat het ook echt kán lukken.
Zoals ik eerder schreef kun je dat geloof voeden door hoopvolle voorbeelden te delen. Vertel verhalen van mensen die wél zijn gestopt met drinken. Wijs op andere mensen die ervoor hebben gekozen om niet langer alcohol te drinken. Steeds meer mensen maken die keuze, dus de kans is groot dat er ook in jullie omgeving iemand is die deze stap heeft gezet. Het kan helpend zijn om de ander aan te moedigen eens met zo iemand in gesprek te gaan.
Ook kun je wijzen op podcasts of verhalen waarin mensen openhartig delen over hun weg naar een leven zonder alcohol, zoals mijn podcast Blij Alcohol Vrij, of die van Koos van Plateringen of René van Collem.
Door dit soort voorbeelden te delen, geef je de ander een opening en laat je zien dat verandering mogelijk is. Niet dat het altijd makkelijk is, maar wel dat het kan en dat het de moeite waard is.
Tegelijk is het belangrijk om te beseffen dat de verandering uiteindelijk van binnenuit moet komen. Hoeveel je ook van iemand houdt, je kunt het niet voor die ander doen.
En vergeet daarbij niet dat jij zelf ook ondersteuning nodig kunt hebben. Ga dan ook op zoek naar die support.
Het leven naast iemand met een verslaving is zwaar en ook jij moet dat niet in je eentje willen dragen.
